Konflikt polsko-ukraiński z lat 1943-1948 był jednym z najkrwawszych i najokrutniejszych konfliktów etnicznych XX wieku. Pamięć trójstronnego konfliktu Armia Krajowa - Ukraińska Powstańcza Armia - komunistyczny aparat ucisku nakazuje rzetelne rozliczenie tego niezwykle trudnego okresu.

U podstaw konfliktu leżało zjawisko, które przyniosło Polsce katastrofalne konsekwencje - utożsamienie spuścizny kulturowej I RP z narodem polskim. Przed rozbiorami słowo "Polska" miało znaczenie zbliżone do "Wielka Brytania" - w ramach której mamy Anglików, Szkotów, Walijczyków i Irlandczyków. Czym innym jest Polska teraz - monokulturowa, a nie wielokulturowa, praktycznie bez mniejszości narodowych, scentralizowana. Hetman Konaszewicz-Sahajdaczny był Kozakiem, ale jednym z większych bohaterów Polski przedrozbiorowej. Chodkiewicz był Rusinem, do tego kalwinem, a prawa roszczą sobie też Litwini (Mickiewicz też ma ten problem). Słowacki pisał o hetmanie Mazepie i Wernyhorze. Polskość przedrozbiorowa - to pojęcie państwowe, po 1918 roku, a definitywnie po 1945 - narodowe.

Między innymi z tej przyczyny polska polityka wobec mniejszości była tragiczna, trzeba to sobie otwarcie powiedzieć. Przede wszystkim - niezdecydowana. Przypisanie sobie pozycji dominującej i całości dorobku kulturalnego wielotnicznego państwa z przeszłości niosło za sobą poczucie dyskryminacji. Należy też pamiętać, że młode Państwo Polskie przemocą odebrało Litwie Wilno i podbiło młodą Zachodrioukraińską Republikę Ludową. Nie odbyło się to, niestety, bez zbrodni wojennych. Wojsko polskie we Lwowie dopuściło się pogromu antyżydowskiego, ponadto we wspomnieniach przewijają się lakoniczne wzmianki o pacyfikowaniu ukraińskich wsi, vide W.T. Drymmer, "W służbie Polsce". Ale o masowości zjawisk trudno coś powiedzieć.

Do tego polska polityka wobec mniejszości w okresie międzywojennym raziła niekonsekwencją i nieporadnością. Obok pacyfikacji wsi ukraińskich w 1930 roku, walki z OUN i przejmowania cerkwii w 1938 roku - eksperyment wołyński, próba do doprowadzenia stosunków miedzy narodami do jakiejś normy. Należy pamiętać, że Ukraińcy czuli się gorzej w II RP niż w Austro-Węgrzech - zabrano im Uniwersytet we Lwowie, ukraiński przestał być językiem wykładowym na Politechnice, zmniejszyła się (i to znacznie!) liczba szkół z tym językiem. Rzadko kiedy Ukraińcy byli sołtysami, czy wójtami - a przecież bywały i tereny, gdzie stanowili 90% ludności. Niezależnie od wielkiego dorobku II RP, to jednak to zagadnienie to wielki błąd i klęska. Z perspektywy czasu widzimy, że tylko i wyłącznie porozumienie polsko-ukraińskie było wtedy wyjściem z sytuacji. Ale że do niego nie doszło, to trudno winić polityków. Zastali sytuację, z którą mało kto umiałby sobie poradzić. Bo jak rozdzielić w 65% procentach polskie Lwów, Stanisławów czy Tarnopol od w 65% ukraińskich okolic?  A koncepcja pokoju z okresu wojny polsko-ukraińskiej - tzw. linia Berthemely'ego, ze Lwowem, Drohobyczem i Borysławiem po polskiej stronie, nie została przez ZURL przyjęta. I trudno się dziwić - państewko z Łuckiem, Tarnopolem i Stanisławowem byłoby dziwnym tworem...

Ujmując sprawę "makiawellicznie", mimo wszystko za eskalację napięcia w okresie międzywojennym odpowiedzialna była bardziej polska polityka: a to dlatego, że była prowadzona zupełnie bez głowy. W Rumunii i w Sowietach zwłaszcza traktowano Ukraińców bardzo okrutnie - ale tam elementom skrajnym przetrącono kręgosłup (razem z całym narodem, niestety). W Polsce zaś, gdzie po pierwsze odczucia nacjonalistyczne były najsilniejsze, po drugie zaś za ruchem ukraińskim stała długa tradycja liberalnych względnie na tym terenie Austro-Węgier, nie zdecydowano się ani na całkowite odpuszczenie, ani na całkowite rozbicie ruchu nacjonalistycznego. Pacyfikacje Wołynia, odbieranie cerkwii i ogólna dyskryminacja przynosiły poczucie krzywdy ogółowi społeczeństwa, nie zrobiono jednak wiele, by rozbić nacjonalistów. Wręcz przeciwnie, takie działania tylko im w istocie pomagały.
Nie znaczy to, że należy popierać metody radzieckie (głodzenie na śmierć milionów ludzi), ale, w niektórych sytuacjach trzeba zdecydować. Albo trzeba było dać Ukraińcom duże swobody tak, żeby sami nacjonalistów odrzucili jako elementy skrajne, a jak już się wzięliśmy za sankcje, to trzeba było je doprowadzić do końca. Mielibyśmy wtedy złą etykietę, ale z pewnością ofiar byłoby mniej, niż na Wołyniu i na Chełmszczyźnie po obu stronach.

Wbrew pozorom, przez bardzo długi czas nie można było jednoznacznie określić przynależności etnicznej poszczególnych obszarów. Chociaż podstawą do rozważań powinny być tu wyniki spisów powszechnych odpowiednio z 1921 i 1938 roku, to nie dają one jasnej odpowiedzi. Niekiedy wyznanie i język nie odpowiadały poczuciu przynależności narodowej. Byli rzymscy katolicy mówiący po rusku, uważający się za Polaków. Byli i grekokatolicy, mówiący po polsku i mieniący się Polakami. Jak i rzymscy katolicy uważający się za Ukraińców. Doprowadziło to do wielu tragicznych sytuacji i konieczności opowiadania się po czyjejś stronie, by uniknąć rychłej śmierci. Jeden z wielu paradoksów miał miejsce, gdy w 1946 roku LWP goniąc oddział UPA zamordowało w Dobrej Szlacheckiej 26 osób mówiących po ukraińsku, wyznających rzymski katolicyzm i uznających się za Polaków. Takich sytuacji było o wiele więcej.

Antypolska akcja OUN-UPA była pierwszym stadium dramatu. Po części, niestety, była ona naturalną konsekwencją powołania przez Organizację Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA). Tradycyjnie przyjmuje się, że UPA powstała 14 października 1942 roku, choć już wcześniej istniała formacja o tej nazwie, choć nie związana z OUN. W lutym 1943 roku na III Zjeździe OUN podjęto decyzję o "usunięciu" Polaków z ziem etnicznie ukraińskich. Tak bowiem chciała doktryna integralnego nacjonalizmu ukraińskiego Dmytro Doncowa. Tu często pada pytanie: co ma znaczyć owo "usunięcie".  Ewa i Władysław Siemaszkowie w monumentalnym "Ludobójstwie dokonanym przez ukraińskich nacjonalistów na ludności polskiej Wołynia" udowadniają, że UPA uciekała się do podstępów, w celu uzyskania zaskoczenia, m.in. do zmuszania ludności polskiej do pozostawania na swoim terytorium - ucieczka miała być traktowana jako zdrada. Vide "Antypolska akcja..." i "Ludobójstwo...", które już cytowałem. UPA nie dawała czasu na ucieczkę z miejsc rzezi, a często namawiała do pozostania, by móc swoje krawe dzieło zrealizować. Wychodzono bowiem z założenia, że powracający z wygnania mogą ciągle mieć jakieś roszczenia. Sposób mordowania ludności cywilnej, wymyślne tortury, wielogodzinne konanie i niszczenie "do ziemi" wszelkich pamiątek polskości do dziś budzą przerażenie.

Powtarzana niekiedy teza o powszechnym popieraniu UPA przez kościół grekokatolicki jest co najmniej ryzykowna - znów vide "Ludobójstwo". Opisane są tam przypadki pomocy udzielanej przez unickich kapłanów Polakom i ich mordowanie przez UPA w przypadku wykrycia tego procederu lub odmowy współpracy. Znane są też przypadki wykupywania całych wsi z rąk UPA przez tychże - vide "Polska - Ukraina. Trudna odpowiedź. Dokumentacja spotkań historyków (1994-2001). Kronika wydarzeń na Wołyniu i w Galicji Wschodniej (1939-1945)". Siemaszków trudno podejrzewać o ukrainofilizm. Niejednoznaczna była rola Andrzeja Szeptyckiego (Andrija Szeptyćkiego), metropolity lwowskiego kościoł greko-katolickiego, któremu uzasadnienie zarzuca się kolaborację z Niemcami. Lektura jego listu pasterskiego z 1944 roku, pokazuje wprawdzie, że wzywał do zaprzestania rzezi, ale nigdy UPA wprost nie potępił. Istnieją jednak potwierdzone przypadki święcenia broni przez księży grecko-katolickich.

UPA, o czym też nie wie się w Polsce, w ciągu okresu swojego aktywnego istnienia (przyjmijmy okres 1942-1954) zamordowała również ok. 30 tys. Ukraińców - w tym znakomitą większość w pierwszym, najbardziej aktywnym okresie swojego istnienia. Należy więc pamiętać, że z pewnością nie była ona reprezentacją całości ukraińskiego społeczeństwa, nawet na Zachodniej Ukrainie.

Z pewnością jednak antypolska akcja (na Wołyniu przynajmniej, potem można ewentualnie dyskutować) była odgórnie sterowanym procesem. Trudno uwierzyć, że 11 lipca 1943 ni z tego, ni z owego 169 oddziałów UPA dokonało napadów na polskie wsie. Smutnym paradoksem przy tym jest to, że striłcy (żołnierze UPA) jako tacy nie dokonali wtedy zbyt wielu morderstw, ale podpuszczony przez nich lud - często sąsiedzi, członkowie mieszanych rodzin...O ile sam rozkaz przeprowadzenia akcji antypolskiej się nie zachował, to istnieje pośredni dowód w postaci rozkazu "Sydora" (Wasyl Szełest) z 1 września 1944, w którym nakazywał on "wstrzymać masowe akcje antypolskie". Nie wydaje wyroków za jakieś ekscesy, tylko wstrzymuje akcje. To bardzo charakterystyczne.

W mordach wołyńskich zginęło raczej 60 tys., a nie 600 tys. ludzi, jak niektórzy chcą, a w całej antypolskiej akcji OUN/UPA (po rozciągnięciu na Galicję Wschodnią) - ok. 100 tys. To i tak ogromna liczba ofiar nieludzkiego sadyzmu, ale nie należy dowierzać skrajnym liczbom. Na Wołyniu w 1938 roku w sumie mieszkało w najlepszym wypadku 250 tys. Polaków, z czego część jednak przeżyła, a znaczna część padła ofiarą terroru stalinowskiego. W niczym to nie zmienia tego, że w Porycku, Hucie Stepańskiej, Janowej Dolinie, Przebrażach i wielu, wielu innych miejscowościach miały miejsce iście dantejskie sceny szatańskiego okrucieństwa.